Ga naar de homepage
Ga naar de homepage
4
Wandeltocht
3,5 km
Na Napoleons nederlaag in 1815
heerst er grote armoede in Nederland.
Generaal Johannes van den Bosch richt
de Maatschappij van Weldadigheid op
om arme mensen werk en onderdak te
bieden. Er ontstaan zeven Koloniën van
Weldadigheid, waarvan Veenhuizen
in 1823 de zesde is. Hier worden drie
gestichten gebouwd waar mensen –
vrijwillig of gedwongen – wonen en
werken.
In 1859 neemt de Staat Veenhuizen
over. Vanaf 1875 wordt het dorp
een justitiële inrichting en in 1886
een officiële Rijkswerkinrichting. Het
dorp is zelfvoorzienend en alleen
toegankelijk voor personeel van Justitie.
Buitenstaanders zijn niet welkom.
Architecten J.F. Metzelaar en zijn zoon W.C.
Metzelaar ontwerpen het dorp met zeven
woningtypes. De woninggrootte en ligging
weerspiegelen de rang van de bewoners.
Op gevels staan soms opvoedkundige of
functie-gerelateerde teksten.
Tot ver in de 20e eeuw blijft Veenhuizen
een gesloten gemeenschap. Vanaf 1985
wordt het langzaam opengesteld en trekt…
Na Napoleons nederlaag in 1815
heerst er grote armoede in Nederland.
Generaal Johannes van den Bosch richt
de Maatschappij van Weldadigheid op
om arme mensen werk en onderdak te
bieden. Er ontstaan zeven Koloniën van
Weldadigheid, waarvan Veenhuizen
in 1823 de zesde is. Hier worden drie
gestichten gebouwd waar mensen –
vrijwillig of gedwongen – wonen en
werken.
In 1859 neemt de Staat Veenhuizen
over. Vanaf 1875 wordt het dorp
een justitiële inrichting en in 1886
een officiële Rijkswerkinrichting. Het
dorp is zelfvoorzienend en alleen
toegankelijk voor personeel van Justitie.
Buitenstaanders zijn niet welkom.
Architecten J.F. Metzelaar en zijn zoon W.C.
Metzelaar ontwerpen het dorp met zeven
woningtypes. De woninggrootte en ligging
weerspiegelen de rang van de bewoners.
Op gevels staan soms opvoedkundige of
functie-gerelateerde teksten.
Tot ver in de 20e eeuw blijft Veenhuizen
een gesloten gemeenschap. Vanaf 1985
wordt het langzaam opengesteld en trekt
Justitie zich terug. Veel gebouwen komen
leeg te staan.
Sinds juli 2021 heeft Veenhuizen
de UNESCO Werelderfgoedstatus
als onderdeel van de Koloniën van
Weldadigheid – een uniek sociaal
experiment in armoedebestrijding.
Ontdek Veenhuizen te voet
Tijdens een wandeling door het dorp
ontdekt u deze bijzondere geschiedenis.
De route startbij het Toeristisch
Informatie Punt (TIP) en is gemarkeerd
met rode bordjes. De letters in deze tekst
verwijzen naar de kaart.
Tip: draag goede, waterdichte schoenen –
sommige paden zijn onverhard.
Klaar? We gaan!
Een
bijzonder dorp
met een wonderlijke
geschiedenis
het water en de:
D – De droogloods
Deze loods werd gebruikt voor het drogen van
hout alvorens het te bewerken.
Op het Ambachtscluster werkten de verpleegden
van het Tweede Gesticht, in tegenstelling tot
andere verpleegden, die op het land werkten. De
gebouwen zijn nu ingevuld met kleine bedrijven
als een koffiebrander, keukenmaker, zeepatelier
en fietsenmaker.
E - Houtzagerij
Rond Veenhuizen werden productiebossen
aangelegd. In de werkplaatsen van het
Ambachtscluster verwerkten de verpleegden
het hout tot allerlei producten, zoals
klompen, wagenwielen en meubels voor
de dienstgebouwen, dienstwoningen en
gestichten. Bij het luik aan de zijkant gingen de
boomstammen naar binnen.
F – De Elektriciteitscentrale
Naast de houtzagerij, aan de andere kant van
het water, ligt de eerste elektriciteitscentrale
van Drenthe, uit 1912. De centrale heeft een
op turfgasgestookte turbine en voorziet de
houtzagerij en de verschillende werkplaatsen van
stroom. Een groep enthousiaste vrijwilligers heeft
de stoommachines helemaal gereviseerd en laten
ze nog regelmatig draaien.
U vervolgt uw weg over het bruggetje langs het
water en komt aan bij het:
G - Houtjesplein
Het sprookjesachtige meertje heet het
Houtjesplein. Tot het moment van verwerking
lagen hier de boomstammen die de arbeiders
zo vanuit het water in de houtzagerij konden
trekken. Daar werden ze verzaagd tot planken
die men vervolgens gebruikte om bijvoorbeeld
meubels van te maken. Waar nu bomen langs
het Houtjesplein staan, stonden vroeger altijd
metershoge stapels turf.
Op de T splitsing gaat u rechtsaf en op de
kruising rechtdoor.
Parkeren en OV
De route start bij Veenhuizen Boeit aan de Oude Gracht 40 in Veenhuizen. Hier is ook parkeergelegenheid. Kom je met het OV naar Veenhuizen? Stap dan uit bij bushalte Generaal van den Boschweg, dan is het nog 15 min. lopen naar het startpunt. Plan hier je reis.
Bewegwijzering
De route is bewegwijzerd met rode paaltjes.
Honden
Honden mogen mee mits aangelijnd.
Eten & drinken
Wil je wat eten of drinken tijdens deze wandeling? Dat kan bij verschillende horecagelegenheden in Veenhuizen.
Haulerweg
9341 Veenhuizen
Navigeer naar startpunt
Hier is het TIP gevestigd, het is ook de startplaats van uw bezoek aan Veenhuizen. In 1875 werd een aparte school gebouwd voor de kinderen van het personeel, naar ontwerp van architect J.F. Metzelaar.
Het Gevangenismuseum vertelt verhalen over de gevolgen van normafwijkend gedrag. Verhalen van vroeger en nu over armoede, misdaad en straf. Verhalen die je op een andere manier naar vrijheid laten kijken, die je nieuwsgierig maken en je aan het denken zetten.
Het was hier ten tijde van de Rijkswerkinrichting één en al bedrijvigheid: er werd getimmerd, gezaagd en geklopt.
Deze loods werd gebruikt voor het drogen van hout alvorens het te bewerken.
Rond Veenhuizen werden productiebossen aangelegd. In de werkplaatsen van het Ambachtscluster verwerkten de verpleegden het hout tot allerlei producten, zoals klompen, wagenwielen en meubels voor de dienstgebouwen, dienstwoningen en gestichten.
Deze eerste elektriciteitscentrale van Drenthe stamt uit 1912. Naast de houtzagerij, aan de andere kant van het water, ligt de eerste elektriciteitscentrale van Drenthe uit 1912. De central1
Deze kerk is in 1891 gebouwd en vernoemd naar Hieronymus Aemilianus, de patroon van wezen en verlaten kinderen.
Kerklaan
Veenhuizen
De kerk werd omstreeks 1826 gebouwd als waterstaatskerk (naar voorbeeld van de Koepelkerk te Smilde). De kerk was bestemd voor de Hervormde bewoners van de kolonie van de Maatschappij van Weldadig1
Dit gebouwtje uit 1865 is oorspronkelijk gebouwd als kosterswoning. Het lijkt op de Kolonie-huisjes in Frederiksoord. In de volksmond ‘het Pannenkoekhuisje’ deed dienst als consistorie en zondagss1
Dit gebouw werd in 1922 gebouwd naar ontwerp van architect Wijn. Het was bestemd voor het personeel. Zo waren er een bibliotheek, een grote zaal voor toneelvoorstellingen en verschillende onderkomens voor verenigingen en clubs. Veenhuizen had, als relatief klein dorp, en bloeiend verenigingsleven.
Klein Soestdijk is een voormalige directeurswoning in het Nederlandse dorp Veenhuizen in Drenthe. Deze witte villa werd in 1859 gebouwd voor de hoofddirecteur van de gestichten, de verpleeg1
De synagoge uit 1839 was voor de joodse kolonisten. Toen na 1890 er geen joden meer werden ‘opgezonden’ naar Veenhuizen, kreeg het gebouw de functie van kantoor.
Bierbrouwerij MAALLUST
Hoofdweg 140
9341 BL Veenhuizen
Op de hoek van de Hoofdweg en de Generaal van den Boschweg staat het Directiehotel, ook bekend als ‘de villa’ of ‘Excelsior’.
De Van den Boschhoeve is oorspronkelijk één van de veertien middenhuisboerderijen die ooit in Veenhuizen zijn gebouwd. Het ontwerp was van architect W.C. Metzelaar, de Justitie-architect die de meeste gebouwen in Veenhuizen heeft ontworpen. De boerderij bestaat uit een woonhuis.
Het slachthuis is gebouwd in 1891. Aan de zolderbalken zijn de ijzeren haken, waaraan het vee werd opgehangen, nog steeds zichtbaar
De Wilhelminaboom, een linde, is in 1898 geplant. Deze boom werd geplant ter gelegenheid van de inhuldiging van Wilhelmina als Koningin der Nederlanden. Overal in Nederland werden destijds1
Haulerweg
9341 Veenhuizen
Navigeer naar eindpunt
Extra info
1815. Nadat Napoleon de Slag bij Waterloo heeft verloren heerst er, vooral in de steden, grote armoede in Nederland. Generaal Johannes van den Bosch richt de Maatschappij van Weldadigheid op om arme mensen ‘te verplegen tot een beter bestaan’ en om hen een beroep te leren zodat zij kunnen voorzien in hun eigen onderhoud.
Er worden zeven Koloniën van Weldadigheid opgericht: vijf in de Noordelijke Nederlanden (Frederiksoord, Willemsoord, Wilhelminaoord, Ommerschans en Veenhuizen) en twee in de Zuidelijke Nederlanden (Wortel en Merksplas). Landlopers, arme gezinnen, bedelaars en ook weeskinderen worden er zowel vrijwillig als gedwongen opgenomen.
Veenhuizen is de zesde kolonie en wordt in 1823 opgericht. Er worden drie gestichten gebouwd waar het personeel en de verpleegden (zoals de armen en wezen worden genoemd) wonen en werken. In 1859 gaat de Maatschappij van Weldadigheid failliet en neemt de Staat der Nederlanden Veenhuizen over.
Vanaf 1875 gaat het beheer van Veenhuizen naar Justitie en wordt Veenhuizen omgevormd tot een gevangenisdorp. Net als de kolonie Veenhuizen is ook het gevangenisdorp zelfvoorzienend. Justitie verplicht haar personeel in het dorp te wonen. Andere mensen zijn niet welkom, tenzij ze een goede reden hebben voor een bezoek aan Veenhuizen.
De architecten Johan Frederik Metzelaar (tot 1883) en daarna zijn zoon Willem Cornelis ontwerpen de gebouwen voor een compleet dorp met respect voor de bestaande landschapsstructuur. Door het gebruik van maar zeven woningtypes ontstaat een grote eenheid, wat het dorp een unieke uitstraling geeft. In dezelfde stijl worden o.a. het hospitaal, de elektriciteitscentrale, scholen, kerken en het slachthuis gebouwd.
De woningen weerspiegelen de hiërarchie binnen Justitie: de locatie, de vorm, de grootte en de tuinaanleg zijn indicaties van de sociale status en de rang.
Op een aantal woningen staan opvoedkundige teksten of teksten die verwijzen naar de functie van de bewoners. Sommige woningblokken hebben op de zijgevel een letter- of cijferaanduiding.
Jarenlang blijft Veenhuizen een gevangenisdorp waar buitenstaanders niet welkom zijn. Een dorp met eigen regels, een strikte hiërarchie, een uitzonderlijke architectuur en een bijzondere landschappelijke inrichting. Omstreeks 1985 wordt Veenhuizen vrij toegankelijk en trekt Justitie zich langzaam maar zeker terug uit het sociale leven van Veenhuizen met als gevolg dat veel gebouwen leeg komen te staan en de gevangenissen rondom van hekken worden voorzien.
Dankzij de inspanningen van verschillende partijen en overheden heeft Veenhuizen, in juli 2021, de UNESCO Werelderfgoed status gekregen.
Deze route kan het gehele jaar gewandeld worden. Wel voert de wandelroute deels over onverharde paden. Wij raden je dan ook aan goede, waterdichte, schoenen te dragen.