Omkemaat

Gedurende de 16e en 17e eeuw deden zich weinig grensconflicten voor met het bisdom van Münster. Maar in 1680-1690 was er een strijd om de Omkemaat. Bron van dit conflict was een stuk weideland ‘de Omkemaat’, gelegen tussen twee armen van de Zuiderstrang van het Schoonebeekerdiep of de Aa. De twee armen splitsen zich op enig moment en kwamen later weer bij elkaar. Ertussen was een soort eiland ontstaan. Er konden circa honderd runderen worden geweid. De boeren uit Schoonebeek, Hesepe en Rühle waren van mening dat de waterloop ten zuiden van de Omkemaat de Zuiderstrang was. En de boeren uit Scheerhorn en Bentheim vonden dat de waterloop ten noorden van de Omkemaat de Zuiderstrang was. Hadden de Schoonebeekers gelijk dan zou de Omkemaat onderdeel zijn van het Taterbroek en in dat broek waren zij samen met de Münsterse dorpen Hesepe en Rühle ‘compascendo’ gerechtigd. Hadden de Scheerhorners gelijk dan zouden de Bentheimers in de weide gerechtigd zijn.

Er ontstond een heftige rechtsstrijd, waarbij een groot aantal mensen waren betrokken. Het ging om de discussie wie in de decennia ervoor de rivier had onderhouden. De Schoonebeekers hadden een tijdlang grasland ten zuiden van de Aa in gebruik van Scheerhorn als een vorm van rentebetaling wegens geleend geld, maar dat betekende nog niet dat de Omkemaat daardoor een onderdeel van het Taterbroek was geworden.

De inwoners van Hesepe, Rühle en Schoonebeek hadden diverse pogingen gedaan om het water van de Zuiderstrang om te leiden langs de zuidkant van de Omkemaat, om daarmee de graafschap Bentheim van een stuk grondgebied te beroven. Maar de natuur was de graafschap te hulp gekomen. De Schoonebeekers hadden over het hoofd gezien dat men het water niet van laag naar hoog kan laten lopen. De rivier koos dus telkens weer zijn loop ten noorden van de Omkemaat. Diverse malen stak vee van de Ringer Wösten – de kant van de Bentheimers – over naar de marke van Schoonebeek. Dat vee werd dan in beslag genomen en na betaling van schutgeld weer teruggegeven. De Schoonebeekers haalden aan dat hun grond van Drentse zijde was getaxeerd en dat zij belasting moesten betalen. Van overheidswege deed men echter niet veel aan de kwestie. De zaak bleef liggen tot het midden van de 18e eeuw.

In de jaren 1748-1761 regende het opnieuw klachten van de Schoonebeekers over het schutten van vee en het wegvoeren van hooi. Aan de Bentheimer kant werd nu ook onderzoek ingesteld en werden getuigen gehoord. De discussie tussen de Staten-Generaal van Nederland en de regering van de graafschap Bentheim nam stevig toe. Maar de grenskwestie bleef weer jaren liggen, ondanks het belang dat beide partijen hadden bij een goede regeling. Zowel voor de instandhouding van de oostelijke verdedigingslinie, als voor de wens om de moerassen langs de grens te ontginnen was een nauwkeurige grensafbakening noodzakelijk. Maar in januari 1765 lukte het uiteindelijk toch een overeenkomst te tekenen. Maar het bleef bij een beschrijving van de grenslnie. De heren kwamen niet uit de splitsing van de Omkemaat.

Ruim tien jaar later werden de onderhandelingen weer opgepakt en in 1784 werd een nieuwe overeenkomst afgesloten. Maar het gebruik van de weilanden in de Twist bleef ook in dit verdrag gemeenschappelijk. In Münster vond men dat de grensproblemen definitief waren opgelost en begon men met de kolonisatie van de verworven veengebieden. De nederzettingen Twist, Hebelermeer, Rühlertwist, Hebelertwist en Schwartzenberg ontstonden. Dit leidde in de jaren erna tot ruzies tussen de Münsterse kolonisten en de Schoonebeekers, die voorheen aan elkaars zijde stonden. Steeds duidelijker werd dat het gemeenschappelijk gebruik van de Twist door de boeren van Schoonebeek, Hesepe en Rühle niet meer kon. In 1819 begon een grenscommissie, wat er toe leidde dat in 1824 de definitieve grens tot stand kwam tussen het Koninkrijk der Nederlanden en het Koninkrijk Hannover. De Schoonebeekers waren het gebruik van de Omkemaat definitief kwijt.