Van Gogh Pluktuin

‘Landschap in de schemering’ schilderde Vincent van Gogh (1853-1890) toen hij in oktober 1883 in Nieuw-Amsterdam/Veenoord woonde en werkte. Het is niet duidelijk waar het schilderij is gemaakt. Bekijken we de afbeelding nauwkeurig dan zien we op de voorgrond een donker water, een kanaal. Daarboven bevindt zich een donkere baan, wat de aan de andere zijde van het kanaal liggende waterkant moet voorstellen. Daarboven ligt een vlak, boomloos landschap, dat zeer smal is weergegeven. Aan de linkerzijde is vervolgens sprake van een oprijzende, donkere verhoging, waarvan niet met zekerheid gesteld kan worden of het hier ver weg gelegen bomen of iets anders betreft. Aan de horizon zijn twee kerken zichtbaar: van de linker, gelegen achter de verhoging, is alleen de torenspits zichtbaar, van de rechter kerk zijn zowel de toren als het schip duidelijk herkenbaar. Opmerkelijk is dat er zowel op de vlakte als aan de horizon zoals het lijkt verder geen bouwwerken zijn weergegeven, geen oprijzende schuur, geen molen, niets. Daarboven heeft de schilder een streperige lucht weergegeven, die aan de linkerzijde duidelijk lichter is dan aan de rechter kant, waar donkere wolken als banen zijn geschilderd.

Het was lang niet duidelijk waar Vincent van Gogh dit werk geschilderd heeft. Omdat hij eerst drie weken in Hoogeveen heeft rondgezworven, werd onderzocht of daar een mogelijkheid was. Nergens in de omgeving van Hoogeveen kwamen echter twee kerken voor die qua vorm en ligging in aanmerking komen. In de omgeving van Nieuw-Amsterdam/Veenoord is er landschappelijk zeer veel veranderd, wat onderzoek lastig maakte. Door de oost-west ligging van de kerk kan geconcludeerd worden dat het kanaal ook min of meer in die richtling liggen moet. Een kanaal dat aan de gestelde eisen voldoet is het Dommerskanaal, dat al vóór 1883 voor een deel gegraven was. Uitkijkend vanaf de noordelijke walkant in zuidzuidoostelijke richting had men zicht op het Westeindsche en Oosteindsche Veen. Dit veen werd in 1883 amper geëxploiteerd. De Wester- of Bargerbeek doorsneed dit veengebied en aangenomen mag worden dat het geheel een zeer vlak en verlaten aanblik geboden heeft.

Aan de horizon zijn in 1883 twee kerken te zien geweest: de in het voorjaar van 1952 afgebroken Nicolaaskerk in Oud-Schoonebeek en de Sint-Bonifatiuskerk van Nieuw-Schoonebeek, waarvan de toren tot op heden bewaard is gebleven. De links op het schilderij weergegeven torenspits is de toren van R.K.-kerk in Nieuw-Schoonebeek, die 32 meter hoog is. Op een afstand van ruim acht kilometer kan Van Gogh deze kerk hebben gezien. In een computermodel van Bügel-Hajema Adviseurs zijn de gegevens ingevoerd en daaruit werd duidelijk dat Van Gogh staande aan het Dommerskanaal het geschilderde landschap zo gezien heeft als hij het heeft weergegeven.

Het huidige Dommerskanaal was op dat moment nog maar voor een stuk gegraven en hij moet vrijwel aan het begin hebben gezeten. Van Gogh keek namelijk tegen de gehele zijkant aan van de kerk en dat kon alleen als hij in de zuidoostelijke richting keek. De toren van de Nicolaaskerk stond aan de westkant van de kerk, wat klopt met de schildering van Van Gogh. En daarmee is ook te verklaren waarom de kerk van Nieuw-Schoonebeek is te zien. Had Van Gogh meer richting het oosten gezeten en de kerk van Oud-Schoonebeek geschilderd, dan was de kerk van Nieuw-Schoonebeek niet in beeld geweest. De vlakte tussen het Amsterdamsche Veld en Schoonebeek was geheel vlak en nauwelijks begroeid. Links en rechts van de kerk moeten de eikenbomen van respectievelijk het Middendorp-Oosteinde en Westeinde te zien zijn geweest, maar die onttrokken de kerk niet aan het gezicht. De lichte lijn op het schilderij die van links naar rechts loopt onder de twee spitsen van de twee kerken door, zou nevel kunnen zijn die boven de Bargerbeek hing. En dus niet een smalle strook vlak boomloos landschap, zoals wel is beschreven. Dit landschap is waarschijnlijk het donkere deel op de schildering, zoals Van Gogh vaak op andere schilderingen het donker schilderde. En het lichte deel op de voorgrond is of een kanaal of een strook grassen.

Het schilderij werd door Vincent van Gogh geschilderd richting het zuidoosten en dus vroeg in de ochtend. Het schilderij zou dus ‘Landschap in ochtendgloren’ moeten heten.

Op de plek waar vroeger het witte Nicolaaskerkje van Schoonebeek stond is door vrijwilligers een bloemen-, kruiden- en fruitpluktuin aangelegd, waarbij de contouren van het afgebroken kerkje te zien zijn als een haag.