Schoonebeeker marke

Ten oosten van de Koelveenweg ligt Nieuw-Schoonebeek, dat zich over een afstand van bijna twaalf kilometer langs de Europaweg uitstrekt tot aan de grens met Duitsland. Tot het begin van de negentiende eeuw was dit gebied de Schoonebeeker marke. Dat waren de gemeenschappelijke gronden van de Schoonebeeker boeren, die zich in het oosten zelfs tot over de grens in Twist uitstrekten. De huidige grens was toen nog niet vastgelegd. De zuidkant van de marke werd begrensd door het Schoonebeekerdiep en de noordkant had nog geen afscheiding en liep over in de marke van Zuid- en Noordbarge.

De Schoonebeeker marke was een afsplitsing van de Barger marke. Dat is waarschijnlijk tussen 1300 en 1350 gebeurd. De marke werd in 1437 voor het eerst vermeld en was eigendom van de eigenerfde boeren in Schoonebeek. Zij waren de kern van de buurschap en alleen de mannelijke gezinshoofden vormden het bestuur van de marke. Samen met een vertegenwoordiger van de landsheer, waren de eigenerfden het openbaar gezag. In 1618 werd vastgelegd dat je minimaal 30 mud bouwland nodig had om als ‘volle boer’ te worden aangemerkt. Vanuit de eigenerfden werd een dagelijks bestuur benoemd, de zogenaamde ‘volmachten’.

Elke volle boer had een aandeel in deze marke, die ‘waardeel’ werd genoemd. Oorspronkelijk waren er 24 van deze waardelen in de Schoonebeeker marke. Je had als volle boer dus recht op 1/24e deel in de marke. Deze rechten werden in een markeboek vastgelegd, zodat het duidelijk was waarop je recht had: het aantal ossen en/of schapen dat je hier mocht weiden, de hoeveelheid plaggen (voor akkerbemesting) en turf (voor huisbrand) je mocht steken, hoeveel hout je mocht kappen. Het markeboek van Schoonebeek is waarschijnlijk bij een brand verloren gegaan.

Het waardeel in de marke maakte een belangrijk deel uit van het vermogen van een Schoonebeeker boer. Ze vererfden van generatie op generatie en bleven verbonden aan de familieboerderij. Maar soms werd een boerderij in tweeën gesplitst omdat er twee zoons waren. Ze kregen dan bijvoorbeeld ieder de helft van een waardeel. En als je in de financiële problemen zat kon je het waardeel ook verkopen. Dat overkwam Aaltien Lubbers, de weduwe van Engbert Gijlers, rond 1658. Door het overlijden van haar man zat ze in de financiële problemen en ze kreeg toestemming om haar halve waardeel te verkopen. Dat werd in 1662 gekocht door Lambert Jonckotten en zijn vrouw Anna Wenninge. Lambert was schoolmeester op Schoonebeek en kocht na zijn huwelijk diverse stukken grond, waaronder het aandeel in de Schoonebeeker marke van de weduwe Gijlers. De familie Lamber(t)s in Schoonebeek stamt af van deze Lambert Jonckotten, die waarschijnlijk uit de graafschap Bentheim kwam.